ZIHINSEL ENGELLI ÇOCUKLARIN TANIMI

Zeka; bireyin sahip olduğu beden,zihin,sosyal yetenek ve fonksiyonlarının bütünleştirdiği çok yönlü beyin,öğrenme,uyum sağlama ve yeni bir şey yapma gücüdür.

‘’Gelişim süreci içinde genel zihinsel işlevlerde normallerden önemli derecede gerilik,bunun yanında uyumsal davranışlarda yetersizlik gösterme durumu’’zihinsel engel olarak tanımlanmıştır.

‘’Doğumdan önce,doğum sırasında ve doğumdan sonraki gelişim sürecinde,çeşitli nedenlerle,zihin, psikodevim

sel,sosyal olgunluk,gelişim ve fonsiyonlarda sürekli yavaşlama,duraklama ve gerileme nedeniyle davranış ve uyum yönünden yaşıtlarına göre sürekli gerilik ve yetersizliği olduğu için normal eğitim programlarından yararlanamama durumudur.’’

ZIHINSEL ENGELLILERIN SINIFLANDIRILMASI

Zihinsel Engelli çocuklar homojen bir grup değildir. Kendi araçlarında bireysel farklılıklar gösterirler. Bu nedenle zihinsel engellileri sınıflandırmaya gerek duyulmuştur. Bu konudaki çalışmalar ilk olarak 1921 yılında AAMD ‘ nin çekirdeğini oluşturan American Association For The Geebleminded tarafından yapılmıştır. Buna Göre :

Hafif Derecede Zihinsel Engel (Z.E.)

Orta Derecede Zihinsel Engel (Z.E.)

Ağır Derecede Zihinsel Engel (Z.E.)

Çok Ağır Derecede Zihinsel Engel (Z.E.)

Bu sınıflandırma psikoloji alanında yaygın olarak kullanılmaktadır. Ülkemizde de eğitsel sınıflandırma yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu sınıflandırmada ZB. Sınırları daha esnektir ve eğitim durumları göz önünde tutulmuştur. Buna göre:

Eğitilebilir Olanlar

Öğretilebilir Olanlar

Ağır Ve Çok Ağır Olanlar

Biz de Eğitsel sınıflandırma üzerinde duracağız.

Eğitilebilir zihinsel Engelliler:

Zeka bölümleri 75 – 50 ZB arasında olan zihinsel engellilerdir. Zihinsel engellilerin %85’ini oluşturur. Genellikle fiziksel bozukluk görülmez. Erken tanı, ana-baba yardımı özel eğitim programları ile sosyal yönden uyum sağlayabilirler.

Özbakım davranışlarını kazanabilir,okuma – yazma ,matematik gibi becerileri öğrenebilirler. Yetişkinlikte kısmen yada tamamiyle yaşamlarını sürdürebilecek iş becerisi edinebilirler. Ülkemizde M.E.B. özel alt sınıflarında bu tür çocuklara eğitim verilmektedir. Ayrıca çeşitli illerde M.E.B. bağlı iş okulları açılmıştır. Bu okullarda da çeşitli iş alanlarına ait bilgi ve becerileri kazanabilmektedir. 7 – 12 yaş zeka özelliklerini gösterirler.

Öğretilebilir Zihinsel Engelliler:

Zeka bölümleri 50 – 25 arasında olan zihinsel engellilerdir. Zihinsel engellilerin %10’unu oluştururlar. Bu gruptakiler okul öncesi dönemde fark edilebilirler. Okul öncesinde konuşma ve iletişim kurmayı öğrenebilirler. Sosyal kuralları algılamaları zayıftır. Okul döneminde sosyal ve beri yönünden özel eğitimden yararlanabilirler. 5-7 yaş zeka özelliklerini gösterirler. Yavaş öğrenirler,kavram oluşumu sınırlıdır.

Ülkemizde bu tür çocuklara eğitim veren ilk resmi kurum 1987-1988 öğretim yıllarında Ankara’da açılmıştır. Bazı illerde özel okul veya kurumlarda eğitim verilmektedir.

Genel olarak erken tanı, ana-baba yardımı ve hazırlanacak eğitim ortamları ve fırsatları ile günlük özbakımlarını gidermede kısmen bağımsız olabilirler. Aile içinde ya da denetim altında,kontrollü bir çevrede karmaşık olmayan,fazla beceri gerektirmeyen işleri yaparak geçimlerine katkıda bulunabilirler.

Ağır ve Çok Ağır Derecede Zihinsel Engelliler: 

Zeka bölümleri 25-0 arasında değişir. Zihinsel engellilerin %5’ni oluşturur. Devamlı bakıma muhtaç çocuklardır. 2 – 3 yaş zeka özelliklerini gösterirler. Doğumda veya doğumdan sonra hemen teşhis edilebilirler. Meme emmeye alışmaları güç olur. Anne sütüne karşı ilgisizlik, şiddetli ve sürekli ağlamalar, anlamsız bakışlar ve yüz mimikleri vardır.

Basit birkaç kelime öğrenilirse de, çoğunluğu bitkisel yaşam sürdürür ve yabancı sesler çıkarır. Yürüme ve diş çıkarmaları çok geç olur. Uzum zaman kendileri yemek yiyemezler,salyaları akar.

Ağır zeka gerilikleri yanında; kafa dejenerasyonları (küçük,büyük,sivri). Çeşitli organlarda (el, yüz ,kulak ,) oransızlıklar,özürler vardır. Gece ve Gündüz altlarını ıslatırlar;sindirim, boşaltım ve kalp rahatsızlıkları görülür.

Yaşamları boyunca özel bakıma ihtiyaç duyarlar.

ZIHINSEL ENGELLİĞİN NEDENLERİ

Zihinsel engellilik bir hastalık değil, bir duruma neden olan bilinen veya bilinmeyen bir çok etmen vardır. Çocuklarda davranış gelişimi, kalıtım ve çevreden etkilenmektedir. Zekanın gelişiminde de kalıtımın etkisi büyüktür. Zihinsel engele neden olan etmenleri genel olarak 5 grupta inceleyebiliriz.

1 – Gebelik öncesi Nedenler

2 – Gebelik Dönemindeki Nedenler

3 – Doğum Sırasında Nedenler

4 – Doğumdan Sonraki Nedenler

5 – Diğer Nedenler

1 – Gebelik öncesi Nedenler:

Doğrudan anne ve babadan kaynaklanan nedenlerdir. En önemlisi kalıtımdır. Sıralamak istersek:

A – Kalıtım

B – Annenin; vitamin noksanlığı , şeker hastalığı yüzünden zayıf düşmesi

C – Annenin; verem,sıtma ve zehirlenmeler olması.

D – Akraba evlilikleri

E – Anne ve baba arasında çok yaş farkı,annenin çok genç olması, babın çok yaşlı olması.

F – Annenin menepoz döneminde yakın olması

G – Anne-babanın alkol ve uyuşturucu madde bağımlısı olması.

2- Gebelik Dönemindeki Nedenler :

A –  Kızıl,kızamıkçık,verem,anemi vb. hastalıklar geçirmesi.

B – Aşırı heyecanlar, ruhsal rahatsızlıklar geçirmesi.

C – Aşırı yorgunluklar ve büyük kazalar geçirmesi.

D – Çocuk düşürmeye çalışma ve hamilelikten nefret etme.

E – Gıda ve oksijen yetersizlikleri.

F – Hormonal bozukluklar.

G – Uzun süre röntgen ışınlarına maruz kalmak.

H – Çocuğun anne karnında bazı ateşli hastalıklar geçirmesi.

I – Kan Uyuşmazlığı ( Rh faktörü )

İ – Çeşitli uyuşturucu madde, aşırı alkol ve sigara kullanması,olarak sıralanabilir.

3 – Doğum Sırasındaki Nedenler :

Doğum sırasındaki oluşabilecek aksaklıklardan kaynaklanan nedenlerdir. Bunlar:

A – Çocuğun ters doğması ( Makattan , omuzla , yan geliş )

B – Hatalı forseps veya sezeryan yapılması.

C – Geç ve güç doğum.

D – Kordon dolanması.

4 – Doğumdan Sonraki Nedenler:

A – Çocukluk çağında beyin ve beyin zarı iltihabı , kızamık , kızıl vb. ateşli hastalıklar geçirilmesi.

B – Doğumdan kısa süre sonra mikrobik sarılık geçirilmesi.

C – Göbek kordonunun bağlanamaması sonucu kanama geçirilmesi.

D – Baş üzerinde düşmeler.

E – Geçirilen çeşitli kazalar.

F – Bebeklikte uyuşturucu madde verilmesi ( Uyuşması için )

5 – Diğer Nedenler

A – Bedeni rahatsızlıklar

B – Arıza veya geçici bozukluklar ( görme , işitme , vb. )

C – Çeşitli ruh hastalıkları

D – Çevre

Zihinsel engellilik hiçbir bozukluk, anormallik olmadan da çevre şartlarının yetersizliği ve olumsuzluğu deneniyle ortaya çıkar. Evde zihinsel engelli birey olması, fiziksel şartların elverişsizliği , beslenme ve sağlık problemleri, anne- çocuk arasında iletişim bozukluğu , ailenin ekonomik yetersizliği, sosyal yaşam eksikliği, çevrenin yetersizliğini gösterir. Diyebiliriz ki , çevre şartları da zihinsel gelişimi önemli derecede etkilemektedir. Zengin uyarıcılar ve motivasyon zihin gelişimini ve başarıyı olumlu yönde etkiler.

ZİHİNSEL ENGELLİ ÇOCUKLARIN ÖZELLİKLERİ

Zihinsel engelli çocukların gelişim özellikleri yaşıtlarına göre farklılık göstermektedir. Temel ihtiyaçlar zihinsel engelli çocukların da yaşıtlarıyla aynıdır. Bu çocuklarda sevmeye, sevilmeye , içmeye yemeye, başarmaya kabul görmeye , toplumun üyesi gibi yaşamaya ihtiyaç duyarlar. Sosyal yaşama uyum sağlayabilmeleri bu ihtiyaçların giderilmesiyle gerçekleşir. Zihinsel  engelli çocuklarda bireysel farklılıklar gösterirler. Tümü için genel özelliklerden bahsetmek mümkün değildir. Gelişim alanlarına göre sık rastlanan özelliklerden sözedilebilir.

Fiziksel Özellikler :

Hafif derecede zihinsel engelli çocuklar fiziksel görünüm yönünden yaşıtlarından pek farklı değildir. İleri derecede Z.E. bazı karakteristik farklılıklar görülmektedir. Hidrosefal, mikrosefal, mongoloid vb. Kısa boy, çekik göz, kalın ense, basık, büyük ve küçük baş, kısa ve küt parmaklar gözlenen ortak özelliklerdir.

Bedensel ve Devrimsel Özellikler :

Bu alanlardaki gerilikler, gelişim bozukluklarıyla birlikte gelişime olanak sağlamayan ortamdan da kaynaklanmaktadır.

Görülen belirgin özellikler:

1 – Troidin az salgılandığında nedeniyle  bedeni gelişim tamamen duraklamış olabilir.

2 – Sık sık diş çürümeleri ve deformasyonları görülebilir.

3 – Boy ve ağırlık bakımından gelişimleri yavaşlatır.

4 – Sık hastalanırlar, dayanıksızdırlar.

5 – Ek bedeni özürlere sık rastlanır. ( görme, işitme vb.)

6 – Büyük ve küçük kaslarını yeterince kullanamazlar.

7 – El göz koordinasyonunda güçlük çekerler.

Zihinsel Gelişim özellikleri:

Zihinsel Engelli Çocuklar, zihinsel gelişimde belirgin gerilik gösterirler. Bu çocuklarda görülen zihinsel özellikleri şöyle sıralayabiliriz:

1 – Yaşıtlarına göre geç ve güç öğrenirler, öğrenseler bile sık tekrar gerekmektedir.

2 – Dikkat süreleri kısa ve dağınıktır. Devamlı ilgi ve desteğe ihtiyaç duyarlar.

3 – İlgi alanları sık sık değişir ve ilgileri kısa sürelidir.

4 – Soyut kavramları çok geç ve güç anlarlar ya da hiç anlayamazlar. Somut kavramları daha kolay öğrenirler, fakat sık tekrar gerekir.

5 – Zaman ve uzaklık kavramını ileri yaşlarda güç öğrenebilirler.

6 – Konuşmaya geç başladıkları için ifade yetenekleri zayıftır.

7 – Öğrendikleri bilgileri genelleyemezler, transfer edemezler.

8 – Yeni durumlara uyum sağlamada zorluk çekerler.

9 – Çabuk yoruldukları için faaliyeti bırakırlar.

10 – Daha çok yaşıtlarından küçüklerle ilitişim kurar ve oynarlar.

11 – Belleklerinin zayıflığı nedeniyle çabuk unuturlar. Değişik zamanlarda tekrar ihtiyaç duyarlar.

12 – Akıl yürütme ile sonuca uluşamazlar. Basitleştirilmiş olay durumları kavrar ve algılarlar.

Zihinsel gelişim özelliklerinin iyi bilinmesi eğitim açısından önemlidir.

Sosyal Gelişim Özellikleri :

Zeka geriliği olan çocuklar toplum kurallarını kavramada ve uymada zorluk çekerler. Bu alandaki özellikleri şöyledir :

1 – Yaşıtlarından küçüklerle kolay iletişim kurabilirler.

2 – Menfaate dayalı dostlukları vardır.

3 – Grup içinde sorumluluk almak istemezler ve bağımlıdırlar.

4 – Toplum ve oyun kurallarına uymada zorlanırlar. Kurallar  basitleştirilmelidir.

5 – Sosyal etkinliklere çok az katılırlar.

6 – Bencil ve çekingendirler. Paylaşma duyguları gelişmemiştir.

7 – İnatçıdırlar.